Sapuni për djathë

Si sot e një vit e do ditë më parë, ish-ministrja e arsimit e momentit, znj. Bajrami, deklaroi para gazetarëve se ka gjetur që gjatë viteve 2014-2017 ministria i ka shpenzuar 5 milion euro për shërbime që nuk janë kryer. Kjo pagesë është bërë për ndërtimin e një platforme për mësim online.

Pak perspektivë: me 5 milion euro e për tri vjet, Gjermania mund të shkollojë 30 doktorë shkencash nga shkencat e edukimit. Duke marrë parasysh që bota nuk i ka 30 profesorë që janë ekspertë të këtyre punëve (mësimit online, pra), me mjetet e shpenzuara Kosova do të mund të bëhej superfuqi botërore në këtë lëmi.

Si sot e një vit e pa do ditë, kryeministri i Qeverisë Kurti 1 promovoi projektin Pasaporta Mësimore, projekt që synon të arrijë nxënësit kudo përmes platformës online. U tha se Kosova është një ndër tri vendet e para që janë përzgjedhur për pilotim të projektit. U tha gjithashtu se pjesë e projektit do të jenë edhe platformat e personalizuara, të ndërtuara me kurikulë ku do të kontribuonte Universiteti i Kembrixhit.

Sot, një vit pas, disa shtete tjera e kanë tashmë funksionale këtë platformë, ndërsa Kosova ende. Ndërkaq, kurikula nuk është tjetër pos ajo zyrtarja e Kosovës, për të cilën kontributi i Universitetit të Kembrixhit është i barabartë me zero.

Përqëndrimi i tepërt i Kosovës në lajlelulet që sillen rreth mësimit online, përderisa gjendja e mësimit është e mjerë, më së shumti i bën dëm mësimdhënësit dhe nxënësit në Kosovë. Kosova ka nevojë që të përgatisë mësimdhënës që e dinë mirë lëndën të cilën e shpjegojnë, që e zotërojnë mirë gjuhën shqipe dhe bazat e matematikës, dhe që mund të komunikojnë me logjikë e arsyeshëm me nxënësin, prindin, kolegun dhe strukturat shtetërore. Për të gjitha këto pika, nevoja për veglërinë online (përfshirë edhe dixhitalizimin) është e papërfillshme.

Mësimi online, tekstet elektronike, dixhitalizimi i sistemit arsimor dhe idetë tjera të ndërlidhura me teknologjitë informatike/kompjuterike duhet të merren parasysh dhe atë me seriozitet të madh. Një gjë e tillë ndodh në botën e zhvilluar dhe që i pranon rezultatet pa u shastisur pas asgjësë. Rishtas, Sakai dhe ekipi i tij dëshmuan përsëri që mësimi i bërë me laps e letër është më efektiv se ai i bërë me mjete elektronike. Studime të ngjashme ka shumë (i mirënjohur është punimi i Mueller dhe Oppenheimer, 2014). Përderisa bota nuk i ka vendusur hala pikat mbi i për këtë punë, pse Kosova duhet të vrapojë pas eksperimentimit?

I vetmi arsyetim që gjej për shitjen e mësimit online publikut të Kosovës si sapunin proverbial për djathë është alibia për të vjedhur a mashtruar përmes projekteve që s'i kontrollon kush. Përndryshe, si mund të arsyetohet mungesa e raportimit mbi 5 milion euro të avulluara, ose platforma që ka vetem një faqe interneti qe një vit?

Dëshmitë dhe vërejtjet e Profesor Rasim Bejtullahut

TV Syri Vision paska realizuar një intervistë me Profesor Rasim Bejtullahun, intervistë e cila ka prekur çështjet e arsimit në Kosovë.

E para e punës është që ky kanal meriton të përshëndetet për intervistën e qëlluar. Nuk para shoh emisione nga Kosova, sepse ato janë të realizuara keq: në vend se të ofrojnë një mundësi për të informuar dhe për të hapur një diskutim për një çështje me rëndësi për publikun me dikë që di diçka rreth asaj çështjeje, emisionet shërbejnë si platformë për të treguar se sa të mençur janë gazetarët. Kjo nuk ndodhi në intervistën në fjalë, prandaj çdo lëvdatë për gazetaren.

Nga një mori temash që preku kjo intervistë, dua të komentoj dy. Së pari, kjo intervistë shpalosi disa pika që ndriçojnë historinë e filleve dhe ngritjes së arsimit në Kosovë. Profesori tregoi për vendosjen e astronomisë si provim në kuadër të departamentit të fizikës dhe kriterin e kërkuar që kjo lëndë të zhvillohet si duhet në gjimnaze nga profesorë të përgatitur. Trajtimi i astronomisë nga botëkuptimi i matematikës e fizikës (për dallim nga trajtimi si album fotografishë me emra planetesh) tregon një pjekuri të lartë të zyrtarëve arsimorë të para gjysmëshekulli kur e kanë pranuar dhe angazhuar një person të përgatitur për këtë detyrë. Astronomia, edhepse është lëndë praktike, në kuptimin që shpjegon ndërtimin e kalendarëve, qe sa kohë është lëndë e kulturës. Prandaj, të kalosh sistemin arsimor për një periudhë 30-40 vjeçare nga analfabetizmi në sistem ku punohet astronimia me aparatin e saj matematik, është një e arritur e madhe. Për këtë, merita kryesore i takon Profesorit Rasim, i cili e ka vendosur këtë lëndë mësimore në binarët e duhur.

Fatkeqësia dhe mangësia e shoqërisë kosovare është se nuk arriti ta vazhdojë këtë punë të nisur mbarë. Është për keqardhje që nuk ka gjeneratë të dytë (mjafton një person) që do ta mirëmbante e plotësonte këtë lëndë për nevojat e mësimdhënies në gjimnaze [1]. Kjo natyrisht që është degradim jo vetëm i shkollës, por i kulturës në përgjithësi.

Çështja e dytë që ngrit Profesori në intervistë është ajo e kuadrove të reja, të cilët as nuk e kanë përgatitjen e duhur e as nuk e kanë dëshmuar veten në botë. Hiq botës, do të mjaftonte që vlera e këtyre kuadrove të testohej në universitetet që i doktorojnë. Zhvillimet e fundit në botën akademike dhe prodhimi serik e i pa kriter i doktorëve janë të atilla që e kanë zhvleftësuar këtë titull. Në rrethana të tilla botërore, por edhe duke pasur parasysh edhe mungesën e një kritike të shëndoshë në kulturën tonë, një kandidat do të mund të vlerësohej si i zoti vetëm nëse ka arritur të punojë për së paku një vit në universitetin që e ka doktoruar. Pra, duke e paguar e jo duke i marrë pare, universiteti do të dëshmonte se me të vërtetë ka prodhuar kuadër të mirë.

Profesori Rasim me këtë rast hapi një temë e cila do të duhej të ishte hapur moti, e jo të mbetet tabu: për këto 20-30 vjet, shkollimi në Kosovë është dëmtuar dhe nuk është ndihmuar nga intervenimi i universiteteve të Shqipërisë. Kur Universiteti i Prishtinës, në kërkim të kualitetit, pati bllokuar studimet e doktoraturës, studentët u dyndën në Tiranë dhe ata ish-studentë sot të doktoruar punojnë në Kosovë. Unë nuk di asnjë rast që nga ai numër i madh doktorësh të ketë ndonjë që punon në Shqipëri. Do të shtoja se e njëjta situatë është edhe me shkolla ndërkombëtare (austriake, angleze, ...), të cilat me filialet e veta gati që janë shndërruar në degree mills që prodhojnë kuadër që bën punë për Kosovë, por jo për veten.

Intervista është me shumë vlerë dhe uroj që dashamirët e arsimit në Kosovë ta ndjekin, ndërsa që politikanët të cilët kanë bërë qeveri e ministri për të udhëhequr me arsimin në Kosovë të skuqen: është për turpin e tyre që e kanë sjellur arsimin në atë gjendje ku Profesori me të drejtë i quan jokompetentë e hajna. Deklarata e tij se nuk ka dashur të ofendohej duke u takuar me ministra jokompetentë të cilëve s'ju ngulet në kokë, është model i qytetarisë, i guximit dhe mbrojtje me krenari e për lakmi e profesionit. Kjo deklaratë është shembull jo vetëm për këto kohë kur njerëzit thyejnë hundë e buzë duke vrapuar pas politikës e promovimit të rremë, kur njerëzit duartrokasin kuturu këdo që i hipën pozitës, por edhe shembull për çdo rrethanë kur njeriu dëshiron të dëshmojë se ka kurriz.

[1] Kjo situatë më kujton pjesë të një bisede të zhvilluar me profesorin para sa vitesh: profesori tregonte se kur u angazhua për të përgatitur lëndën e fizikës për studentët e bujqësisë, ai zgjodhi atë material që ju përshtatet me profesion. Pas disa cikleve të ligjëratave dhe stabilizimit të syllabusit, profesori largohet dhe lëndën e merr tjetërkush. Ky tjetërkushi tash e përpunon lëndën dhe fillon t'iu shpjegojë studentëve të bujqësisë lëvizjen e planeteve. Ja pra, si e përgatit shkolla kosovare prashitjen në Hënë.

Arsim në qorrsokak

Për ata që duan të shohin, gjendja e keqe e arsimit në Kosovë duket sheshazi, kurse ata që s'duan t'ia dinë për këtë dhe që janë të kënaqur me pozitat ku janë dhe mundësitë që këto pozita ju ofrojnë, mjerimi i arsimit nuk hyn në kategorinë e punëve që duhen të përmirësohen me urgjencë. Është fatkeqësi e shoqërisë sonë që nuk kemi krijuar një mekanizëm vendor për të na treguar gjendjen, porse fatmirësisht Kosova është kyçur në programet ndërkombëtare PISA e TIMSS, të cilat pa hile dhe me besueshmëri e saktësi të madhe e tregojnë nivelin e arsimit kosovar.

E keqja është se ky rezultat nuk analizohet si duhet dhe nuk ndërtohen politika arsimore që do të sillnin përmirësimin e gjendjes. Bile edhe ato dy-tri studime që janë bërë janë ose të mangëta (p.sh., ka studime univariate, përderisa problemet e arsimit kërkojnë çasje multivariate), ose janë të nivelit të rezultatit të nxënësve të Kosovës në këto teste ndërkombëtare (p.sh., ka studime të Institutit Pedagogjik të Kosovës ku shkruhet se nxënësi i Kosovës nuk është në gjendje të mendojë në mënyrë abstrakte, e më pastaj në vet atë studim shkruhet se Kosova është ndër vendet me rezultatin më të dobët në Europë; jo, të jemi konkret, Kosova nuk është "ndër", por është vendi me rezultatin më të dobët!)

Kosova nuk ka nevojë ta shpikë ujin e ngrohtë; mjafton të përdorë mendjen e shëndoshë, të shikojë me saktësi gjendjen në terren, dhe të përdorë si duhet literaturën e madhe që bota prodhon për problemet e arsimit. Një ndër publikimet më të mira që analizojnë gjendjen bazuar në rezultatet e PISA-s, e që mund të shërbejë si literaturë për Kosovën, është përmbledhja Improving a Country's Education, redaktuar nga N. Crato.

Kjo përmbledhje prek disa çështje që janë në thelb të dështimeve të arsimit kosovar gjatë këtyre dekadave të fundit. Një ndër to është zhvendosja e mësimit nga njohuritë te kompetencat. Qysh në artikullin e parë të përmbledhjes shkruhet se vendet që i kanë përqafuar kompetencat si koncept përmbledhës të kurikulës kanë rezultate më të dobëta se vendet që ende e mbështesin shkollimin në njohuri. Bile, ky rezultat është mu në zhvillimin e kompetencave, gjë që e mat PISA. Pra, për të zhvilluar një nxënës kompetent, ai gjatë shkollimit duhet të pajiset me njohuri, e jo me pallavra të papërcaktuara me emra pompues, si kompetencë në komunikim; nxënësit duhet t'i mësohet gramatika!

Një çështje tjetër është nëse zhvillimi i pedagogjisë duhet përqëndruar te mësuesi apo te nxënësi. Publikimi dëshmon me qartësi të kristaltë që nxënësit duhen të udhëhiqen në mësim, sidomos kur është fjala për lëndët e shkencave dhe korrelacioni i rezultateve të mira me mësimin e udhëhequr nga mësuesi është ndër më dominuesit. Bile, artikulli dëshmon edhe një gjë me rëndësi për rrugën që e ka marrë Kosova në zhvillimin e arsimit: është shumë më e rëndësishme që gjatë mësimit të shpjegohet ndërlidhja e fenomeneve ndërmjet veti, pra analizimi teorik, se sa shpjegimi i rëndësisë së koncepteve shkencore për jetën. Kjo bie ndesh me atë që Kosova ka deklaruar se dëshiron të arrijë në arsim. Me fjalë tjera, përderisa Kosova dëshiron të përgatisë nxënës për jetën, studimi thotë se nxënësit i duhet shpjeguar fenomenet, e për jetën nxënësi ja qet në krye vet.

Me këto probleme nuk ballafaqohet vetëm Kosova, por edhe vende tjera. Shembull i mirë është Portugalia, rezultatet e së cilës kanë pësuar rënie pasi kanë adaptuar politika që janë të përafërta me ato të Kosovës (p.sh. çlirim në notim e testim, liri në planprogram dhe largim nga mësimi për të ditur drejt atij me kompetencë). Puna qëndron në atë se këto vende kanë mekanizma për analizë dhe përmirësim të gjendjes, ndërsa Kosova mbetet e zhytur në kënetën që ja ka bërë vetes.

Zhvillimi i arsimit në Kosovë gjithnjë është bërë duke pretenduar krahasime me vende tjera dhe ndjekjen e projekteve europiane. Shembulli i Estonisë ilustron për mrekulli se pse kjo rrugë e dërgon Kosovën në qafëthyerje. Mësimdhënësit estonezë ju kanë paraprirë reformave qysh para rënies së komunizmit dhe pavarësimit të vendit. Ata janë të përgatitur për mrekulli në lëndën që mbajnë dhe vazhdimisht vijojnë trajnime profesionale, e jo pallavra pedagogjike që s'i dinë as vet ekspertët trajnues të pedagogjisë në Kosovë. Për më tepër, ata që merren me çështjet e arsimit në Estoni kanë një karakter gjithnjë kritik ndaj gjendjes së arsimit në vend. Prandaj frytet e punës së tyre të nisur para sa dekadash vërehen sot në rezultatet e testimeve ndërkombëtare. Për dallim, Kosova është e mbushur me ekspertë të asgjësë, të cilët nuk janë në gjendje që të shkruajnë bile dy fjali shqip në Facebook pa gabime gjuhësore të fillores. Natyrisht që te kjo gjendje ka ardhur edhe nga intervenimi i politikës, e cila nuk ka arritur të nxjerrë një ministër/ministreshë që nuk gabon në përdorimin e gërmës ë. Me këso liderë të arsimit që nuk ja dinë hallin vetit, si mund të pritet një përmirësim i gjendjes në Kosovë? Shumë nga ekspertët e Kosovës janë të stërkënaqur me gjendjen ku janë, pavarësisht rezultateve, sepse ata nuk kanë synuar substancë, por formë dhe pozitë.

Edhe një shembull i formalitetit me të cilin bëhet shkolla në Kosovë është përgatitja e mësimdhënësve. Statistikat tregojnë që Kosova kalon shumë vende të botës për sa i përket kualifikimit të mësimdhënësve. Por, meqë rezultatet janë të mjera, s'ka përfundim tjetër pos asaj që titujt master janë vetëm formalë dhe nuk kanë kurrfarë substance ku mund të mbështeten. Kjo duhet të shkaktojë një shkundje të madhe të arsimit të lartë që përgatitë mësimdhënësit. Por, natyrisht që një gjë e tillë nuk ndodh, sepse do të shkaktonte prishje të rahatisë në të cilën e kanë gjetur veten profesorë të shumtë, të cilët në kushte të një zhvillimi normal mezi do ta meritonin postin e mësuesit, e lëre më të profesorit universitar.

Ndonëse recepti për daljen nga ky hendek është i thjeshtë - si u tha më lartë, - realizimi praktik është shumë i vështirë: ky kërkon njerëz me mendje të shëndoshë, me guxim dhe të pavarur, të cilët Kosovës i mungojnë me të madhe. Zëri i atyre dy-tre vetave që intervenojnë është i shurdhuar nga ekspertë të vetshpallur që nuk dinë as vet se çka propozojnë dhe gazetarë që merren me gjëra periferike, si për shembull luftimi i patriakatit dhe promovimi i lumturisë përrallore. Ajo që është edhe më ngulfatëse është koha e nevojshme për përmirësim: Kosovës do t'i duhen dekada për ta kthyer gjendjen për së mbari. Për t'u kthyer edhe një herë te rasti i Estonisë: ata kanë mësimdhënës me përvojë pune më të madhe se mesatarja e OSBE-së, prandaj meqë do të ballafaqohen me mungesë kuadri, kanë filluar trajnimin e mësimdhënësve të rinj. Kosova, ndërkohë, ka një numër të madh mësimdhënësish që kanë dalur rishtasi nga një shkollim joadekuat. Edhe nëse Kosova sot e kthen për së mbari përgatitjen profesionale të mësimdhënësve, do të duhet të kalojë kohë e gjatë derisa të pensionohen shumë nga këta që janë të cunguar në shkollim.

Ministria e arsimit në Kosovë duhet që një çast e më parë të ndërprejë praktikat e çmendura që i ka ndjekur qe sa kohë (e dini që MAShTI ka financuar dhe vazhdon të financojë "projekte shkencore" ku thehen ligjet e fizikës?) dhe të fokusohet në çështjet që janë të thjeshta dhe pa komplikime, si për shembull zotërimi në një nivel të mirë i gjuhës shqipe dhe i logjikës nga zyrtarët e vet, nga profesorët universitarë, si dhe nga mësimdhënësit. Se ku jemi, mjafton të shohim se çka bëjmë me germën ë, pa pasur nevojë të mërzisim PISA-n me budallakitë tona.

Një qendër për arsimin në Kosovë

Arsimi është një sistem shumë i komplikuar dhe që përmbledh një numër enorm pjesëmarrësish, qoftë drejtpërdrejt, qoftë tërthorazi. Në fakt, sistemi arsimor i një vendi ndikon në të gjithë qytetarët e vendit, si dhe ka ndikim edhe në vendet përreth. Organizimi i këtij sistemi është i vështirë dhe mirëmbajtja e tij kërkon angazhim të të tërë shoqërisë. Kosova e ka dëshmuar që mund ta mirëmbajë një sistem të arsimit, së pari kur pas Luftës së Dytë Botërore, njëjtë si në tërë botën, Kosova u angazhua dhe arriti çrrënjosjen e analfabetizmit, dhe më pas gjatë viteve të 90ta, kur Kosova, si shembull unik për kohën në botë, organizoi mësimin paralel, qëllim i të cilit ishte mbijetesa e sistemit.

Të shumtën e këtyre viteve të shekullit 21 Kosova ka qenë tërësisht e pavarur për të vendosur e zhvilluar politikat arsimore dhe arsimi është prirë nga "ekspertë", kurse intervenimi/ndikimi i shoqërisë ka qenë minimal. Ndonëse gjithnjë u fol për cilësi, gjatë gjithë kësaj kohe rezultatet e Kosovës në arsim janë shumë të dobëta.

Një ndër faktorët që ka ndikuar në këto rezultate është edhe fakti se Kosova nuk ka arritur të vendosë një pikë fokale për arsimin që do ta zhvillojë. Në dy format më të thjeshta, këto pika ku mund të përqendrohet arsimi janë mësuesi dhe nxënësi.

Arsimi me mësuesin në qendër nënkupton atë sistem arsimor ku fokusi është në vet sistemin dhe vepron asisoji që sistemi të jetë sa më efikas. Këtu, nxënësi nuk ka asnjë input në procesin mësimor, kurse mësimdhënësi është jo vetëm instruktor e bartës i diturive, të cilat ja përcakton kurikula, por edhe autoritet vlerësues, ndonëse mund të jetë tërësisht i papërgatitur teoretikisht për atë që e përcjellë te nxënësi (kjo falë formës mekanike të përcjelljes së diturive).

Në anën e kundërt është sistemi me nxënësin në qendër, ku fokusi është në kërkesat dhe nevojat që shtrohen nga jashtë sistemit të arsimit, si për shembull tregu i punës. Ky sistem është i tëri nën ndikimin e dëshirave dhe vullnetit të nxënësit. Rrjedhimisht, ky sistem është fleksibil deri në kufinjtë e të qenurit sistem dhe totalisht i përshtatet nxënësit. Një formë ekstreme e këtij lloj arsimimi mund të konsiderohet kursi privat/individual. Këtu, nxënësi është ai që e bën vet sistemin dhe mësimdhënësi intervenon vetëm kur nxënësi e kërkon intervenimin dhe për çështjen që nxënësi e kërkon.

Që të dy ekstremet zbatohen dhe regjistrojnë suksese në historinë e arsimit në Kosovë. Sukses i rastit të parë mund të konsiderohet masovizimi i shkollimit, i cili u arrit në mënyrë mekanike, pa diskutime rreth pedagogjisë, por me një qëllim: zhdukjen e analfabetizmit. Shkollim sipas llojit të dytë mund të konsiderohen kurset e gjuhëve të huaja, të programimit, klubet, e të ngjashme, të cilat vazhdojnë të jenë pikëmbështetje për ata prindër që kërkojnë arsimim më të mirë të fëmijëve.

Një sistem i dëshiruar arsimor është ai që balancon këto dy ekstreme dhe këtë balancë e arrin jo vetëm në politikat arsimore, por edhe në metodikën e mësimdhënies e të nxënit. Se ku vendoset qendra varet nga shumë faktorë, si për shembull kultura e vendit, tradita e tij në arsim, ekonomia, synimet e vendit për ardhmërinë, e shumë të tjera. Dy faktorë kyç janë mësimdhënësi mesatar dhe nxënësi mesatar, në gjendjen si janë dhe si do të duhet të jenë. Në Kosovë, figura e mësimdhënësit dhe nxënësit mesatar është shumë e zbehtë, ndërsa nuk ka një pasqyrë të saktë të asaj se si do të duhet të jenë. Bile, edhe nëse zbatohet parimi i Pareto-s, që thotë se 20%shi e bart mbi supe 80%shin, Kosova del keq, sepse nxënësi/mësimdhënsi më i mirë në Kosovë është nën nivelin e mesatarit në botë.

Për kushtet në të cilat ndodhet Kosova, një sistem që anon më tepër kah mësuesi në qendër është më i mirë se sa sistemi me nxënësin në qendër. Kjo për disa arsye, ndër to dy kryesoret janë:

1. Sistemi arsimor në Kosovë mbulon shumë tema që janë të domosdoshme për nxënësin, e që nuk zhvillohen tjetërkund. Shembulli më i rëndësishëm është përdorimi i gjuhës standarde, e cila gati që ka pushuar së përdoruri në mediume tjera, ndërkohë që është e vetmja formë komunikimi në dokumente zyrtare shtetërore. Kësaj mund t'i shtohet edhe varfëria e literaturës shkencore, e cila mungon edhe në formë të periodikut (revistave popullarizuese).
2. Numri i mësimdhënësve me kulturë të gjërë e që mund t'iu përgjigjen interesave të nxënësve është shumë i vogël. Bile shumë nga ta kanë mungesa të mëdha edhe në lëndën që e shpjegojnë.

Rrjedhimisht, intervenimi i shtetit të Kosovës që të krijojë një sistem arsimor me nxënës në qendër kërkon një investim të hatashëm në mësimdhënës, të cilin Kosova nuk mund ta arrijë për disa dekada sepse ky investim duhet të fillohet nga universitetet, si dhe një investim të hatashëm në kulturë. Për këto dy dekadat e fundit Kosova ka treguar që as nuk di e as nuk do që të bëjë një investim të tillë (sukseset e mëdha regjistrohen të arritura nga individë, e jo si produkt i një sistemi të ndërtuar në vend).

Qasja mësuesi në qendër është në fakt qasje top-down, e cila mund të realizohet më shpejt e më efektshëm. Realizimi i kësaj qasjeje do të thotë përkufizim dhe zbatim i përpikët i standardeve të mësimit, rigorozitet në vlerësim, përqëndrim në çështjet që kanë të bëjnë me shkollën (dhe jo me problemet sociale, për të cilat shkolla nuk është e përgatitur të intervenojë), si dhe përgjegjshmëri dhe llogaridhënie e saktë nga të gjithë akterët në arsim në varshmëri të pozitës së tyre në hierarkinë e sistemit arsimor.

Ajo që Kosova ka ndërtuar gjatë këtyre njëzet viteve është një lëmsh i pakokë. Kosova ka investuar në kurikulën e re, e ka zhvendosur sistemin drejt zhvillimit të kompetencave të nxënësit, e synon plotësimin e nevojave të tregut, ndërkohë që pretendon të zhvillojë mësim me nxënësin në qendër.

Disa nga kundërshtitë brenda sistemit të tanishëm janë:

1. Përgatitja e mësimdhënësve është monopol i kontrolluar nga ministria e arsimit, e cila këtë punë ia ka deleguar vetëm universiteteve publike. Duke pasur parasysh cilësinë e universiteteve publike dhe kolegjeve private në Kosovë, ky vendim nuk është i bërë as në interes të nxënësit, e as të mësimdhënësit.
2. Mundësitë e intervenimit të mësimdhënësve - në këtë rast si zë i interesave të nxënësve - në përpilimin e planprogramit mësimor janë të vogla dhe nuk kapërcejnë zhvenodsjen e një mësimi nga një muaj në tjetrin, ndonëse Korniza e Kurikulës parasheh mësimdhënie të integruar mbrenda fushave kurikulare. Bile edhe inputi i mësimdhënësve në përpilimin dhe komentimin e Kurikulës ka qenë vetëm formal/sipërfaqësor.
3. Kurikula kërkon që mësimdhënësi të përdorë materiale të ndryshme, bile edhe të mbledhura nga Interneti, ndërkohë që ligji për tekste shkollore e dënon atë shkollë dhe mësimdhënës nëse përdorë material të paaprovuar paraprakisht nga ministria.
4. Ministria ka organizuar një mori trajnimesh për mësimdhënësit, ndërkohë që nuk është shënuar asnjë efekt pozitiv i tyre në terren.

Atëherë, nëse sistemi arsimor i Kosovën nuk e ka as mësuesin e as nxënësin në qendër, kë ka? Në qendër të sistemit arsimor të Kosovës është hajnia në ministri dhe improvizimi në mësim/nxënie. Pra, çdo projekt e ide që zhvillohet analizohet nëse nga ajo mund të ketë përfitime për parti apo politikuaj dhe kjo është një gjendje e dokumentuar mirë. Ilustrimi më markant është vendimi për hapjen e universiteteve publike në çdo qytet për lajka zgjedhore. Improvizimi, nga ana tjetër, është më vështirë të diktohet, sepse kërkon njohje profesionale të lëmisë së edukimit dhe kritikë të shëndoshë të gjendjes, gjë që mungojnë. (Ilustrimi më i mirë i improvizimit është situata e krijuar me Agjencinë e Kosovës për Akreditim.) Megjithatë, rezultatet e dobëta jo vetëm në teste të standardizuara, por edhe në shumë sfera të përditshmërisë dëshmojnë për punë të dobët në arsim. Që të dy këto qendra të kalbëzimit të arsimit në Kosovë janë mundësuar edhe nga "shitja e ekspertëve" për përfitime të çastit.

Investimet kryesore që ka bërë Kosova në arsim janë të natyrës infrastrukturore. Edhe sot ky investim pritet të bëhet në infrastrukturën e materialit mësimor, si digjitalizim i sistemit arsimor, si tekst elektronik, ose si mësim online, me fjalë tjera, vazhdim improvizimi dhe pa kontribut në substancën e mësimit/nxënies. Pra, për ndërtimin e një filozofie të arsimit që i përshtatet kushteve të vendit as që bëhet fjalë. Historikisht arsimi në Kosovë ka përparuar kur i është vënë një qëllim i thjeshtë përpara. Edhe sot ky sistem i duhet larguar flirtit me sllogane të thata (ekonomia e dijes, aftësitë e shekullit 21, mësimi me konstruktivizëm, etj) dhe t'i kthehet një qëllimi të thjeshtë. Një qëllim i tillë për sistemin arsimor mund të jetë aftësimi i mësimdhënësve dhe nxënësve që të lexojnë, kuptojnë dhe shkruajnë shqip pa sforcime të mëdha. Pra, një (ri)përqendrim në sistem, e jo shfrytëzim e manipulim i sistemit, do t'i bënte mirë Kosovës.

Kundër konstruktivizmit, për Mësuesin në qendër

Një ndër shtyllat e padiskutueshme të konstruktivizmit si teori pedagogjike është ideja e mbrapshtë postmoderne se dituria nuk gjendet, por ndërtohet. Kjo shtyllë ju reziston formave të ndryshme të përkufizimit të konstruktivizmit (rikujtim që konstruktivizmi është një mishmash aq i larmishëm sa që i njëjti emër përmbledh edhe teori kundërthënëse).

Zbatimi praktik i kësaj ideje konsiston në krijimin e kushteve të përshtatshme për nxënësin që ai vet të ndërtojë njohuritë. Me fjalë tjera, praktikisht kjo realizohet përmes programeve mësuesi facilitator e jo bartës i diturive, ose nxënësi në qendër, e të ngjajshme me këto.

Duke anashkaluar kritikën e kësaj ideje për pedagogjinë në përgjithësi, do të fokusohem në aplikimin e kësaj ideje për lëndët që kanë të bëjnë me shkencat e natyrës dhe matematikën.

Viktima e parë dhe më seriozja e kësaj qasjeje në mësim është e Sakta, si hapi i parë drejt së Vërtetës. Praktikisht, nëse çdo fëmijë hidhet në Internet dhe gjen informacione për një temë, atëherë përvetësimi i diturive në një klasë me 30 nxënës do t'i ketë 30 rezultate të sakta për pyetjen se sa bëjnë 2+2: një nxënës do të thotë se bëjnë 4, një tjetër do të thotë se bëjnë 5, sepse kështu numërohet golat e bërë si mysafir, e plot shembuj tjerë.

Kjo praktikë bie ndesh me një ndër qëllimet kryesore që ka matematika si lëndë mësimore: të përgatisë nxënësin për të vlerësuar saktësinë e një pohimi. Pra, zbatimi i teorisë konstruktiviste shmang përqëndrimin në saktësinë dhe vërtetësinë e një pohimi - bartës i së cilës mund të jetë vetëm Mësuesi - dhe zhvendoset te përvoja e nxënësit që mbledh material për qejf të vetin poshtë e përpjetë. (Me Mësues nuk nënkuptoj një person konkret fizik, por idenë që mësimet për saktësinë dhe vërtetësinë e një pohimi dhe teknikat e zbatuara për përcaktimin e tyre bëhen në formë të standardizuar, e cila mishërohet me mësuesin në klasë, me tekstin shkollor, apo në ndonjë formë tjetër.)

Në aspektin filozofik, ideja për diturinë që ndërtohet është shumë e rrezikshme, sepse shërben si bazë për mbështetjen në bindjen se realiteti objektiv nuk ekziston, por ai ndërtohet. Në biologji mësojmë që një njeri mund të ketë njërën nga dy sekset, pra mund të jetë ose mashkull, ose femër. Por, zhvillimet e reja në arsimin perëndimor, prej nga e kemi marrë konstruktivizmin e së shpejti do t'i marrim edhe pallavrat tjera, tregojnë që seksi i njeriut është një spektër fluid. Një nxënës që largohet për pak çaste nga Facebook-u do të gjejë material të bollshëm për këtë. Njëjtë qëndron puna edhe në fizikë e kimi (p.sh. sa për ilustrim, diskutohet nëse bukuria është kriter shkencor në fizikë, apo problemi me riprodhimin e rezultateve në kimi).

Një sistem arsimor që e do Nxënësin e jo Mësuesin në qendër do të krijojë një nxënës të hutuar dhe do të vendosë Internetin në qendër.

Arsimi në Kosovë duhet të punojë sa më shpejtë dhe sa më fuqishëm që ta vendosë Mësuesin në qendër. Ministria e arsimit duhet të angazhohet me të madhe që mësimdhënësit të jenë të përgatitur për lëndën që e shpjegojnë, gjë që mungon me të madhe sot, kjo falë organizimit të dobët të Fakultetit të Edukimit të UP-së. Ministria e arsimit duhet që ta ketë parasysh se togfjalëshi-pordhë "tregu i punës", i cili lansohet pa pra nga gojët e politikuajve, nuk ka kurrëfarë kuptimi, pos lomës së argatëve. Si i tillë, ai është jashtë interesit dhe kompetencave të Ministrisë. Ministria po ashtu duhet t'ju shpjegojë mësimdhënësive se ata nuk janë misionarë e as qirinj naimian, por profesionistë të lëndës, pikë së pari, por edhe të pedagogjisë e psikologjisë, deri në njëfarë mase. Nxënësi, edhe në kushte normale, e kalon më pak se çerekun e ditës në shkollë, prandaj pretendimi se jemi duke i përgatitur për jetë është një megalomani.

Profesori i nderuar Rasim Bejtullahu është zëri i vetëm që kërkon ndarje të metodikës së mësimdhënies së lëndëve të shkencave natyrore nga ato shoqërore. E përkrah fuqishëm në këtë kërkesën e tij. Konstruktivizmi dhe lajlelulet e ngjajshme mund të gjejnë vend te ato lëndë që s'kanë substancë, por në lëndët ku kërkohet që të vendoset një raport i padyshimtë në mes të një pohimi dhe saktësisë e vertetësisë, atëherë mësuesi duhet të marrë rol qendror, të shpjegojë lëndën, dhe të kërkojë nga nxënësi që ai ta përsërisë mësimin në mënyrë sa më të përpiktë.

Ministria e arsimit duhet ta konsiderojë me seriozitetin më të madh dhe të veprojë drejt realizimit të propozimit që jep Profesori Rasim. Përndryshe, njëjtë si gjatë gjithë gjysmës së dytë të shekullit të kaluar, edhe tash, shteti tashmë i Kosovës nuk do të jetë në shërbim të qytetarëve, por të ideologjisë.

Shkolla nuk t'bân njeri

Shqiptari i moçëm e ka filtruar me kohë mijëravjeçare urtinë shkolla nuk t'bân njeri. Problemi është që kjo urti shpesh nuk kuptohet, por edhe më shpesh thuhet se shqiptari nuk di gjë.

Një interpretim i mundshëm i asaj që shpreh shqiptari i moçëm është se shkolla nuk është kusht i mjaftueshëm për të bërë njeriun. Pra, duhet edhe diçka tjetër, si edukata familjare, karakteri personal, fati, e shtojsa tjera.

Një interpretim tjetër është që shkolla nuk është kusht i domosdoshëm, pra mund të bëhesh njeri për së mbari edhe po s'pate një certifikatë shkolle.

Nocioni shkollë nuk ka një definicion të thjeshtë. Përkundrazi, si nocion, shkolla ngërthen një mori kuptimesh e kërkesash të cilat shoqëria ia shtron dhe merr nga ai organizëm përmes të cilit i bart njohuritë për veten, rrethin, natyrën dhe botëkuptimet që i përvetëson, i pranon ose i refuzon. Por, përkundër këtyre bindjeve dhe metodave filozofike, pra që prihen drejt dijes, shkolla është - dhe ndoshta kryesisht është - organizëm burokratik, që fut njerëzit në kuti aftësie e mundësie për të përcjellë një dituri, për të kryer një punë, për të zënë vend në shoqëri.

Si shkolla, edhe njeriu nuk është një nocion që mund të përmblidhet me një definicion të thjeshtë: një njeri nuk e bën karateri, fati, aftësia, fiziku, e një listë e ngjashme atributesh, të marra në veçanti apo tërësi. Njeriu është edhe gjurma që lë, kryesisht me veprimet pozitive për të personalisht, por edhe për miqtë, rrethin, e njerëzimin.

Një copë mishi që mbështjellë kurrizin bëhet njeri atëherë kur me pjekurinë e vet arrin të imponojë karakter të fortë, t'u përballojë sfidave, të ndërtojë diçka të mirë, diçka që e pranon vet, por - më me rëndësi - ja pranon edhe rrethi. Kur piqet njeriu, pra kur kurrizin e mban drejtë, atëherë mund të thuhet se u bâ.

Eksperimente të radhës me arsimin në Kosovë?

Në një postim, Albin Kurti, mandatar i mundshëm i qeverisë së ardhshme të Kosovës, paraqet diçka që mund të mendohet si politikë qeveritare për arsimin. Përpos zgjidhjeve periferike, si shujta falas e biblioteka më të pasura, posti paraqet edhe gjëra që e prekin në thelb arsimin, siç janë heqja e notave për nxënësit e fillores dhe përpilimi i një kurrikuli të ri.

Problemi me nota nuk është vet nota, por rëndësia që ia japim asaj. Nota shërben për të njoftuar nxënësin se sa e ka përvetësuar materialin e nevojshëm dhe nuk duhet të jetë qëllim në vetvete. Pra, ajo duhet të shërbejë vetëm si një informatë për nxënësin se ku qëndron ai në raport me lëndën dhe krahasuar me nxënësit tjerë.

Fatkeqësisht, shoqëria jonë nuk e mendon këtë punë kështu dhe e ka shndërruar notën në referencë për aftësitë e nxënësit. Për më tepër edhe vet mësuesit nuk e mendojnë notën si të tillë, sepse shumë nga ta e përdorin atë si monedhë për kusuritje. Pra, nota është shndërruar në një pasqyrë të cilës s'i zë kush besë.

Nëse nota hiqet, atëherë duhet të ndërtohet një mekanizëm tjetër që njofton nxënësin për gjendjen e tij në të nxënë. Ky mund të jetë një raport disa faqesh, me të dhëna specifike për të arriturat dhe mangësitë e nxënësit, si nga aspekti i lëndës e pedagogjik, poashtu edhe nga aspekti psikologjik. Por, sa do ta kuptojë nxënësi një raport të tillë, sa do ta lexojë prindi, sa do të jetë me vlerë për shoqërinë? Ndoshta do të ketë një mekanizëm tjetër, por posti nuk e sqaron.

Është e rëndësishme të ceket se arsimi i Kosovës u trondit - por pa u përmirësuar - nga notimi që mori në PISA dhe TIMSS. Nëse ndiqet logjika e eliminimit të notës, atëherë duhet hequr dorë edhe nga këto teste, të cilat janë të vetmit mekanizma të besueshëm për vlerësimin e gjendjes së arsimit në Kosovë.

Propozimi tjetër ishte përpilimi i një kurikuli të ri. Kjo, për mua, paraqet eksperimentin e radhës me arsimin e Kosovës, gjë që e gjykoj të dëmshme. Kosova ka rreth 20 vjet që përpëlitet me formulimin e një kurrikule të re, e cila tashmë vonë ka arritur nëpër shkolla. Bile, as seria e parë e teksteve shkollore të bazuara në këtë kurrikulë nuk është përgatitur, ndërkohë që paraqitet ideja për kurrikulë të re. Këtyre lëvizjeve të shumta në sistem nuk do t'ju mbijetonte as edhe një sistem më i fortë arsimor, e lëre më ky i Kosovës, i cili regjistron vetëm situata të jashtëzakonshme në historinë e vet. Nuk e kuptoj se me sa mend propozohet ky ndryshim drastik, pa ju dhënë koha e nevojshme kurrikulës së tanishme për ta dëshmuar veten.

Natyrisht që nuk pres që dikush të shpalojë politikat arsimore të një vendi në një post të vetëm fejsbuku, por edhe kaq mjafton për të parë se rruga e nisur nuk duket e mbarë. Shtoja kësaj edhe përvojën e hidhur me arsimin që e ka ndërtuar Kurti, dhe çdo shenjë për optimizëm mbytet. Kur them përvojë e hidhur, mbështetem në dy momente kryesore: Së pari, Kurti, në ato pak ditë qeverisjeje, ja dha në udhëheqje ministrinë e arsimit një personi që jo vetëm nuk ka dëshmuar aftësi për t'u marrë me këto punë, por përkundrazi, ka dëshmuar aftësi për punë të mbrapshta dhe mungesë të dëmshme karakteri. Ka mjaftuar deklarata e ministres Bajrami rreth 5 milion eurove të shpenzuara për shërbime të pakryera për të futur qeverinë në lëvizje. Por jo, s'u lëviz as gishti i vogël. Së dyti, Kurti gjeti kohë të promovojë programin e UNICEF-it dhe Microsoft-it "Pasaporta Mësimore", platformë që i shërben kujtdo, por jo nxënësit a mësimdhënësit kosovar.

Tash Kurti këshillohet me Profesor Reimers që CV-në e ka të mbushur me këshillime për Kombet e Bashkuara e organizata të tilla globale. Nëse zgjidhja e problemeve të arsimit në Kosovë do të vinte nga ekspertë të tillë, Kosova sot do të ishte oazë shkolle, sepse politikat e tilla u provuan që nga koha e UNMIK-ut. Për më tepër, një lexim i shpejtë i literaturës së publikuar nga profesori në fjalë, dëshmon për ekspert e profesonalist të sloganeve, por pa substancë, e kjo është mu ajo që po e dëmton arsimin kudo. Për ilustrim: në vargun e problemeve që duhet adresuar për të ndërtuar një sistem të mirë edukimi për çështjet e klimës, profesori numëron edhe kontrollin e natalitetit të popullatës (Education and Climate Change). Ky alarm ka kumbuar viteve të 60ta, por u pa që s'kishte të bënte me realitetin. Numri i njerëzve në Tokë u rrit, problemi i ushqimit në parim u zgjidh, dhe asgjë nga ato parashikime ogurzeza që rritja e popullsisë do të sjellë nuk dolën. Shtoja kësaj edhe faktin se Kosova përballet me problemin e kundërt, pra me numër gjithnjë e më të vogël nxënësisht, dhe mbetem duke u pyetur se çka mund të mësojë njeriu nga profesori i nderuar.

Në librin Educating Students to Improve the World, Reimers shpalos programin e tij për të ndërtuar sistem edukimi global. Duke mos u marrë me problemin e kësaj ideje si të tillë, mendoj se realizimi i saj ose flirtimi me të është shumë i rrezikshëm për Kosovën. Problemet e Kosovës në arsim janë probleme lokale dhe ato kërkojnë zgjidhje vendore. E para e punës është të pastrohet ministria nga hajnat që e popullojnë. Mjafton të kryhet kjo punë, dhe zgjidhja e të tjerave do të rrjedh shumë më lehtë, përfshirë edhe problemet e pedagogjisë apo të zotërimit të germës ë nga shqiptarët. Kurti e pati dhe përsëri e ka mandatin popullor për këtë punë, por nuk jam i sigurtë nëse e ka vullnetin, diturinë apo fatin që ta bëjë.